Uluslararası ticarette her ürünün doğru bir şekilde sınıflandırılması, gümrük işlemlerinin sağlıklı yürütülmesi için büyük önem taşır. Bu sınıflandırma sistemi, dünya genelinde HS Kod (Harmonize Sistem) ve Türkiye'ye özgü GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu) kodları aracılığıyla gerçekleştirilir. Doğru kod belirleme, gümrük vergilerinden ithalat izinlerine kadar pek çok kritik süreci doğrudan etkiler.
HS Kod (Harmonize Sistem) Nedir?
HS Kod, Dünya Gümrük Örgütü (World Customs Organization - WCO) tarafından geliştirilen uluslararası bir ürün sınıflandırma sistemidir. Tam adı "Eşyanın Tanımlanması ve Kodlanmasına İlişkin Armonize Sistem" olan bu yapı, dünya genelinde 200'den fazla ülke ve gümrük birliği tarafından kullanılmaktadır.
HS sistemi, uluslararası ticarette ortak bir dil oluşturarak, ülkeler arasında ticaret verilerinin karşılaştırılmasını, gümrük tarifelerinin uygulanmasını ve ticaret politikalarının belirlenmesini kolaylaştırır. Sistem, 6 haneli kodlardan oluşur ve tüm dünyada aynı standartlarda uygulanır.
HS Kod Yapısı
HS kod sistemi hiyerarşik bir yapıya sahiptir ve belirli bölümlerden oluşur:
- Bölüm (Section): En geniş sınıflandırma kategorisidir. Toplam 21 bölüm bulunur (örneğin: Bölüm I - Canlı Hayvanlar ve Hayvansal Ürünler).
- Fasıl (Chapter - İlk 2 hane): 97 fasıldan oluşur. Ürün grubunun genel kategorisini belirler (örneğin: Fasıl 08 - Yenilen Meyveler).
- Pozisyon (Heading - İlk 4 hane): Ürünün daha detaylı sınıflandırmasını sağlar (örneğin: 08.05 - Turunçgiller).
- Alt Pozisyon (Subheading - 6 hane): Uluslararası düzeyde en detaylı sınıflandırmadır (örneğin: 0805.10 - Portakallar).
GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu) Nedir?
GTİP, Türkiye'de ithalat ve ihracat işlemlerinde kullanılan 12 haneli ürün sınıflandırma kodudur. GTİP, uluslararası HS kodunun Türkiye'ye uyarlanmış ve genişletilmiş versiyonudur. Her ürünün gümrük vergisi oranı, ithalat/ihracat izinleri, istatistik takibi ve ticaret politikası uygulamaları GTİP koduna göre belirlenir.
GTİP Kod Yapısı (12 Hane)
GTİP kodu 12 haneden oluşur ve her hane grubu farklı bir bilgiyi temsil eder:
- İlk 6 hane - HS Kodu (Uluslararası): Dünya Gümrük Örgütü tarafından belirlenen uluslararası standart koddur. Tüm dünyada aynıdır.
- 7-8. haneler - CN Kodu (Avrupa Birliği): AB'nin Kombine Nomenklatür (Combined Nomenclature) sistemidir. AB ülkeleri ve Gümrük Birliği kapsamında Türkiye tarafından kullanılır.
- 9-10. haneler - Türk Kullanım Tarifesi: Türkiye'nin kendi ihtiyaçlarına göre eklediği detay kodlardır.
- 11-12. haneler - İstatistik Kodu: İstatistiksel amaçlı ek sınıflandırma kodlarıdır.
Örneğin: 0805.10.20.00.00 kodu incelendiğinde; 08 fasılı (meyveler), 0805 pozisyonu (turunçgiller), 0805.10 alt pozisyonu (portakallar) ve devamındaki haneler Türkiye'ye özel detay sınıflandırmalarını gösterir.
GTİP'in Önemi
GTİP kodu, dış ticaret işlemlerinde kritik bir role sahiptir. Doğru GTİP belirlenmesi aşağıdaki alanlarda belirleyici etkiye sahiptir:
- Gümrük vergisi oranı belirleme: Her ürünün gümrük vergisi, ÖTV ve diğer mali yükümlülükleri GTİP koduna göre belirlenir. Yanlış GTİP kullanımı, fazla veya eksik vergi ödenmesine yol açar.
- İthalat ve ihracat izinleri: Bazı ürünlerin ithalatı veya ihracatı özel izin, lisans veya kotaya tabi olabilir. Bu kısıtlamalar GTİP bazında belirlenir.
- İstatistik takibi: Ülkenin dış ticaret istatistikleri GTİP kodları üzerinden derlenir. Bu veriler, ticaret politikalarının oluşturulmasında temel kaynak oluşturur.
- Menşe kuralları: Tercihli tarife uygulamalarından yararlanmak için ürünün menşe kurallarına uygunluğu GTİP bazında değerlendirilir.
- Anti-damping ve korunma önlemleri: Belirli ülkelerden gelen belirli ürünlere uygulanan ek vergiler GTİP koduna göre tespit edilir.
- Serbest ticaret anlaşmaları: Anlaşma kapsamındaki indirimli veya sıfır vergi oranları GTİP bazında uygulanır.
GTİP Nasıl Bulunur?
Doğru GTİP kodunu bulmak, dış ticaret sürecinin en kritik adımlarından biridir. GTİP belirleme için kullanılabilecek yöntemler şunlardır:
1. Ticaret Bakanlığı Resmi Veritabanı
T.C. Ticaret Bakanlığı'nın resmi web sitesi üzerinden GTİP sorgulama yapılabilir. Gümrük tarife cetveli, güncel vergi oranları ve mevzuat bilgilerine bu kaynaktan ulaşılabilir.
2. TR2B GTİP Bulucu Aracı
Dijital platformlar arasında TR2B GTİP Bulucu aracı, işletmelerin doğru GTİP kodunu hızlı ve kolay bir şekilde bulmasını sağlayan ücretsiz bir çevrimiçi araçtır. TR2B platformu, firmaların ürünleri için doğru GTİP kodunu arayabilecekleri kullanıcı dostu bir arayüz sunmaktadır. Bu araç sayesinde gümrük sınıflandırma süreci büyük ölçüde kolaylaşır ve doğru HS kodları ile GTİP kodlarına hızlıca ulaşmak mümkün olur. Özellikle dış ticarete yeni başlayan firmalar için GTİP belirleme sürecinde zaman ve maliyet tasarrufu sağlayan değerli bir kaynaktır.
3. Gümrük Müşavirliği Hizmeti
Deneyimli gümrük müşavirleri, ürünün teknik özelliklerini değerlendirerek doğru GTİP kodunu belirleyebilir. Karmaşık veya çok bileşenli ürünlerde profesyonel destek almak en güvenilir yöntemdir.
4. Bağlayıcı Tarife Bilgisi (BTB)
Gümrük idaresinden alınabilecek resmi ve bağlayıcı nitelikteki tarife bilgisidir. BTB, 6 yıl süreyle geçerlidir ve gümrük idarelerini bağlayıcı niteliktedir. Ürünün sınıflandırılması konusunda kesinlik sağlar.
5. Sektörel Birlik ve Dernekler
İhracatçı birlikleri ve sektörel dernekler, kendi alanlarındaki ürünlerin GTİP sınıflandırması konusunda bilgi ve destek sağlayabilir.
HS Kod Bölümleri ve Örnekler
HS sistemi 21 bölümden oluşmakta olup, başlıca bölümler ve kapsadıkları ürün grupları şunlardır:
- Bölüm I (Fasıl 01-05): Canlı hayvanlar ve hayvansal ürünler - Et, süt, yumurta, bal, bağırsak
- Bölüm II (Fasıl 06-14): Bitkisel ürünler - Sebze, meyve, tahıl, kahve, çay, baharat
- Bölüm IV (Fasıl 16-24): Gıda sanayi ürünleri - İşlenmiş gıdalar, içecekler, tütün
- Bölüm V (Fasıl 25-27): Mineral ürünler - Tuz, kükürt, taş, alçı, çimento, petrol ürünleri
- Bölüm VI (Fasıl 28-38): Kimya sanayi ürünleri - İnorganik ve organik kimyasallar, ilaçlar, gübreler, boyalar, sabunlar, patlayıcılar
- Bölüm VII (Fasıl 39-40): Plastik ve kauçuk ürünleri
- Bölüm XI (Fasıl 50-63): Tekstil ve tekstil ürünleri - İpek, yün, pamuk, sentetik lifler, halılar, hazır giyim
- Bölüm XV (Fasıl 72-83): Adi metaller ve adi metallerden eşyalar - Demir, çelik, bakır, alüminyum
- Bölüm XVI (Fasıl 84-85): Makine ve mekanik cihazlar, elektrikli teçhizat - Motorlar, pompalar, bilgisayarlar, telefonlar, televizyonlar
- Bölüm XVII (Fasıl 86-89): Taşıt araçları - Demiryolu araçları, motorlu taşıtlar, uçaklar, gemiler
- Bölüm XVIII (Fasıl 90-92): Optik aletler, tıbbi cihazlar, saatler, müzik aletleri
GTİP Belirleme Hataları ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Yanlış GTİP belirlenmesi ciddi sonuçlara yol açabilir. Dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:
Yaygın Hatalar
- Ürünün genel adına göre sınıflandırma: Ürünün ticari adı yerine, teknik özellikleri ve bileşimine göre sınıflandırılması gerekir. Örneğin, "powerbank" ticari bir isimdir ve doğru sınıflandırma için ürünün teknik yapısı (lityum iyon batarya, şarj cihazı vb.) değerlendirilmelidir.
- Çok fonksiyonlu ürünlerin yanlış sınıflandırılması: Birden fazla işleve sahip ürünlerde, ürünün temel işlevini belirlemek sınıflandırmanın anahtarıdır.
- Benzer ürünlerin karıştırılması: Görünüşte benzer ancak teknik olarak farklı ürünler farklı GTİP kodlarına sahip olabilir.
- Güncel olmayan kodların kullanılması: GTİP cetveli periyodik olarak güncellenir. Eski kodların kullanılması gümrükte sorunlara yol açar.
- Set veya takım halindeki ürünlerde hatalı sınıflandırma: Bir set halinde satılan ürünlerde, setin karakterini belirleyen ürüne göre sınıflandırma yapılmalıdır.
Yanlış GTİP'in Sonuçları
- Mali cezalar: Gümrük idaresi tarafından vergi farkı ve cezai yaptırım uygulanabilir.
- Malların gümrükte bekletilmesi: Yanlış beyan nedeniyle mallar gümrükte alıkonulabilir ve ek inceleme sürecine tabi tutulabilir.
- Fazla veya eksik vergi ödenmesi: Yanlış GTİP, yüksek veya düşük gümrük vergisi hesaplanmasına neden olur.
- Tercihli tarifelerden yararlanamama: Serbest ticaret anlaşmaları kapsamındaki indirimli vergi oranlarından yararlanma hakkının kaybedilmesi.
- İstatistik verilerinin bozulması: Yanlış sınıflandırma, ülkenin dış ticaret istatistiklerinin doğruluğunu olumsuz etkiler.
Doğru GTİP Belirleme İçin Öneriler
- Ürünün teknik özelliklerini, bileşimini, kullanım amacını ve üretim yöntemini detaylı olarak belirleyin.
- Gümrük Tarife Cetveli'ndeki fasıl notlarını ve izahname açıklamalarını dikkatlice inceleyin.
- Benzer ürünler için daha önce verilmiş Bağlayıcı Tarife Bilgisi (BTB) kararlarını araştırın.
- Karmaşık durumlarda mutlaka profesyonel gümrük müşavirliği hizmeti alın.
- GTİP cetvelindeki güncellemeleri düzenli olarak takip edin.
- Gerektiğinde gümrük idaresinden resmi BTB talep edin.
HS Kod ve GTİP sistemlerini doğru anlamak ve uygulamak, dış ticaret operasyonlarının sorunsuz yürütülmesi, maliyetlerin doğru hesaplanması ve yasal yükümlülüklerin eksiksiz yerine getirilmesi açısından vazgeçilmezdir. Özellikle yeni dış ticarete başlayan firmalar, bu konuda profesyonel destek alarak olası hata ve kayıpların önüne geçebilir.