Uluslararası ticaretin başarılı bir şekilde yürütülmesi, doğru nakliye yönteminin seçilmesine ve dış ticaret terimlerinin iyi anlaşılmasına bağlıdır. Her nakliye tipinin kendine özgü avantajları, dezavantajları ve kullanım alanları bulunmaktadır. Ayrıca Incoterms olarak bilinen uluslararası ticaret terimleri, alıcı ve satıcı arasındaki sorumluluk ve risk dağılımını belirler.
Nakliye Tipleri
Uluslararası ticarette beş temel nakliye tipi kullanılmaktadır. Her birinin farklı avantajları ve kullanım senaryoları vardır.
1. Denizyolu Taşımacılığı
Denizyolu taşımacılığı, dünya ticaretinin yaklaşık %80'inin gerçekleştirildiği en yaygın uluslararası taşıma yöntemidir. Büyük hacimli ve ağır yüklerin uzun mesafelere ekonomik olarak taşınmasında en uygun seçenektir.
Denizyolu Taşıma Türleri
- Konteyner taşımacılığı: Standart konteynerler (20' ve 40') içinde paletli veya ambalajlı malların taşınmasıdır. En yaygın denizyolu taşıma biçimidir. FCL (Full Container Load - tam konteyner) veya LCL (Less than Container Load - parsiyel konteyner) olarak yapılabilir.
- Dökme yük (Bulk Cargo): Tahıl, kömür, cevher, gübre gibi ambalajsız malların özel gemilerle taşınmasıdır.
- Ro-Ro (Roll on - Roll off): Araçların ve tekerlekli yüklerin kendi tekerlekleri üzerinde gemiye yüklenip boşaltıldığı taşıma biçimidir. TIR'lar, otomobiller ve iş makineleri bu yöntemle taşınır.
- Tanker taşımacılığı: Ham petrol, kimyasal maddeler ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) gibi sıvı yüklerin özel tanker gemilerle taşınmasıdır.
Avantajları: Düşük birim maliyet, büyük hacimli yük kapasitesi, dünya genelinde geniş liman ağı, çevreci taşıma seçeneği.
Dezavantajları: Uzun transit süreleri, hava koşullarına bağımlılık, liman altyapısı gerekliliği, esneklik eksikliği.
2. Karayolu Taşımacılığı
Karayolu taşımacılığı, özellikle kısa ve orta mesafeli taşımalarda en esnek nakliye yöntemidir. Kapıdan kapıya teslimat imkanı sunar ve diğer taşıma modlarıyla kolayca entegre edilebilir.
- TIR taşımacılığı (FTL - Full Truck Load): Bir aracın tamamının tek bir gönderici tarafından kullanıldığı taşıma biçimidir.
- Parsiyel taşımacılık (LTL - Less than Truck Load): Birden fazla göndericinin yüklerinin aynı araçta birleştirilerek taşındığı ekonomik yöntemdir.
Avantajları: Kapıdan kapıya hizmet, yüksek esneklik, kısa transit süreleri, sık sefer imkanı, aktarmasız taşıma.
Dezavantajları: Uzun mesafelerde yüksek maliyet, sınırlı yük kapasitesi, sınır geçiş prosedürleri, çevresel etki.
3. Havayolu Taşımacılığı
Havayolu taşımacılığı, en hızlı uluslararası taşıma yöntemidir. Değerli, bozulabilir veya acil ihtiyaç duyulan ürünlerin taşınmasında tercih edilir.
Avantajları: En kısa transit süresi, yüksek güvenlik, düşük hasar riski, geniş coğrafi erişim, düşük sigorta maliyeti.
Dezavantajları: Yüksek taşıma maliyeti, sınırlı ağırlık ve hacim kapasitesi, hava koşullarına bağımlılık, tehlikeli madde kısıtlamaları.
4. Demiryolu Taşımacılığı
Demiryolu taşımacılığı, kara içi uzun mesafeli taşımalarda ekonomik ve çevreci bir alternatif sunar. Özellikle Asya-Avrupa hattında (Çin-Avrupa demiryolu koridoru) giderek artan bir öneme sahiptir.
Avantajları: Büyük hacimli yükler için ekonomik, çevreci, hava koşullarından az etkilenir, güvenilir transit süreleri.
Dezavantajları: Sınırlı ağ yapısı, kapıdan kapıya hizmet veremez, altyapı yatırımı gerekliliği, bazı bölgelerde uyumsuz ray genişlikleri.
5. Multimodal (Kombine) Taşımacılık
Multimodal taşımacılık, aynı taşıma operasyonunda iki veya daha fazla taşıma modunun birlikte kullanılmasıdır. Örneğin, mallar karayoluyla limana taşınır, denizyoluyla varış limanına ulaştırılır ve oradan karayoluyla son noktaya teslim edilir.
Avantajları: Her taşıma modunun avantajlarından yararlanma, maliyet optimizasyonu, geniş coğrafi erişim, tek taşıma belgesi.
Dezavantajları: Karmaşık koordinasyon gerekliliği, aktarma noktalarında gecikme riski, çoklu taşıyıcı yönetimi.
Incoterms 2020 Terimleri
Incoterms (International Commercial Terms), Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından belirlenen ve dünya genelinde kabul gören standart ticaret terimleridir. Bu terimler, alıcı ve satıcı arasındaki maliyet, risk ve sorumluluk dağılımını net bir şekilde tanımlar. En güncel versiyon Incoterms 2020 olup, 11 terimden oluşmaktadır.
Tüm Taşıma Modları İçin Geçerli Terimler
EXW (Ex Works - Fabrika Teslim): Satıcının sorumluluğunun en az olduğu terimdir. Satıcı, malları kendi tesisinde (fabrika, depo) alıcının emrine hazır hale getirir. Yükleme, taşıma, gümrükleme ve sigortanın tüm masraf ve riskleri alıcıya aittir.
FCA (Free Carrier - Taşıyıcıya Teslim): Satıcı, malları belirtilen yerde taşıyıcıya teslim eder ve ihracat gümrük işlemlerini tamamlar. Bu noktadan sonra risk ve masraf alıcıya geçer. En çok kullanılan Incoterms terimlerinden biridir.
CPT (Carriage Paid To - Taşıma Ücreti Ödenmiş Olarak): Satıcı, malların belirtilen varış yerine kadar olan taşıma ücretini öder. Ancak malların hasar veya kayıp riski, mallar ilk taşıyıcıya teslim edildiğinde alıcıya geçer.
CIP (Carriage and Insurance Paid To - Taşıma Ücreti ve Sigorta Ödenmiş Olarak): CPT'ye ek olarak, satıcı taşıma sırasındaki sigorta bedelini de öder. Incoterms 2020'de CIP, %110 değerinde geniş kapsamlı sigorta (Institute Cargo Clauses A) gerektirir.
DAP (Delivered at Place - Belirlenen Yerde Teslim): Satıcı, malları belirtilen varış yerinde, boşaltılmaya hazır şekilde alıcının emrine sunar. İthalat gümrük işlemleri ve boşaltma masrafları alıcıya aittir.
DPU (Delivered at Place Unloaded - Belirlenen Yerde Boşaltılmış Olarak Teslim): Satıcı, malları belirtilen varış yerinde boşaltarak teslim eder. DAP'tan farklı olarak boşaltma sorumluluğu satıcıya aittir. Incoterms 2020'de DAT'ın yerini almıştır.
DDP (Delivered Duty Paid - Gümrük Vergileri Ödenmiş Olarak Teslim): Satıcının sorumluluğunun en fazla olduğu terimdir. Satıcı, malları belirtilen varış yerinde, ithalat gümrük işlemleri tamamlanmış ve tüm vergiler ödenmiş olarak teslim eder. Yalnızca boşaltma masrafı alıcıya aittir.
Yalnızca Denizyolu ve İç Su Yolu Taşımacılığı İçin Geçerli Terimler
FAS (Free Alongside Ship - Gemi Doğrultusunda Teslim): Satıcı, malları belirtilen yükleme limanında geminin yanına (rıhtıma veya mavnaya) teslim eder. Bu noktadan itibaren risk ve masraf alıcıya geçer.
FOB (Free On Board - Gemi Bordasında Teslim): Satıcı, malları belirtilen yükleme limanında gemiye yükler. Mallar geminin küpeştesini geçtikten sonra risk alıcıya geçer. Uluslararası ticarette en yaygın kullanılan terimlerden biridir.
CFR (Cost and Freight - Maliyet ve Navlun): Satıcı, malların belirtilen varış limanına kadar olan taşıma ücretini (navlun) öder. Ancak risk, mallar yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer. Sigorta alıcının sorumluluğundadır.
CIF (Cost, Insurance and Freight - Maliyet, Sigorta ve Navlun): CFR'ye ek olarak, satıcı taşıma sırasındaki sigorta bedelini de öder. Ancak Incoterms 2020'de CIF, minimum teminat (Institute Cargo Clauses C) gerektirir. Risk, mallar yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer.
Dış Ticarette Sık Kullanılan Terimler
Uluslararası ticarette sıkça karşılaşılan önemli terimler ve anlamları şunlardır:
- Bill of Lading (B/L) - Konşimento: Denizyolu taşımacılığında kullanılan, malların taşıyıcıya teslim edildiğini gösteren belgedir. Taşıma sözleşmesi, teslim makbuzu ve mülkiyet belgesi olarak üç temel işlevi vardır. Ciro edilebilir (negotiable) ve ciro edilemez (non-negotiable) türleri bulunur.
- Airway Bill (AWB) - Hava Konşimentosu: Havayolu taşımacılığında kullanılan taşıma belgesidir. Konşimentodan farklı olarak mülkiyet belgesi niteliği taşımaz ve ciro edilemez.
- Letter of Credit (L/C) - Akreditif: Alıcının bankasının, belirlenen belgelerin ibrazı karşılığında satıcıya ödeme yapacağını taahhüt ettiği güvenli ödeme yöntemidir.
- FCL (Full Container Load): Bir konteynerim tamamının tek bir gönderici tarafından kullanılmasıdır. Genellikle 20' veya 40' standart konteynerlerde uygulanır.
- LCL (Less than Container Load): Bir konteyneri dolduramayacak miktardaki yüklerin, farklı göndericilerin yükleriyle birleştirilerek taşınmasıdır.
- TEU (Twenty-foot Equivalent Unit): Konteyner kapasitesini ölçmek için kullanılan standart birimdir. 20 feet uzunluğundaki standart bir konteynere eşdeğerdir. 40' konteyner = 2 TEU.
- Demurrage (Demuraj): Konteynerin limanda, belirlenen ücretsiz süreyi (free time) aşarak bekletilmesi durumunda ödenen cezai ücrettir.
- Detention (Detansiyon): Konteynerin liman dışında, belirlenen ücretsiz süreyi aşarak kullanılması durumunda ödenen cezai ücrettir.
- Free Time (Ücretsiz Süre): Konteynerin limanda veya liman dışında ücretsiz olarak tutulabileceği süredir. Bu süre aşıldığında demuraj veya detansiyon ücreti işlemeye başlar.
- CFS (Container Freight Station): Konteynerlerin doldurulduğu, boşaltıldığı ve parsiyel yüklerin birleştirildiği tesislerdir.
- Customs Broker (Gümrük Müşaviri): Gümrük işlemlerinin yürütülmesinde aracılık eden, lisanslı profesyoneldir. Beyanname hazırlama, tarife sınıflandırması ve gümrük idaresiyle iletişimi sağlar.
- Freight Forwarder (Nakliye Komisyoncusu): Uluslararası taşıma organizasyonunu yapan, taşıyıcı ve gönderici arasında aracılık eden firmadır.
- Proforma Invoice (Proforma Fatura): Satıcının alıcıya sunduğu, malların detaylarını ve fiyatını gösteren ön teklif belgesidir.
- Commercial Invoice (Ticari Fatura): Satışın kesinleşmesiyle düzenlenen, malların değerini gösteren resmi faturadır.
- Certificate of Origin (Menşe Şahadetnamesi): Malların üretim ülkesini belgeleyen resmi dokümandır.
- ETA (Estimated Time of Arrival): Geminin veya yükün varış noktasına tahmini ulaşma zamanıdır.
- ETD (Estimated Time of Departure): Geminin veya yükün kalkış noktasından tahmini ayrılma zamanıdır.
Doğru Nakliye Yöntemini Seçme Kriterleri
Uluslararası ticarette en uygun nakliye yöntemini belirlerken aşağıdaki faktörler göz önünde bulundurulmalıdır:
- Maliyeti: Taşıma maliyeti, toplam ürün maliyeti içindeki payı değerlendirilmelidir.
- Hız: Teslimat süresinin aciliyeti ve müşteri beklentileri dikkate alınmalıdır.
- Yük hacmi ve ağırlığı: Taşınacak malın miktarı, ağırlığı ve boyutları nakliye seçimini doğrudan etkiler.
- Malın niteliği: Bozulabilir, tehlikeli, kırılgan veya değerli mallar için uygun taşıma koşulları sağlanmalıdır.
- Mesafe ve coğrafya: Kıtalararası taşımalarda denizyolu, kısa mesafelerde karayolu tercih edilebilir.
- Güvenlik: Yükün hasar ve kayıp riskine karşı korunma düzeyi değerlendirilmelidir.
- Çevresel etki: Sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda karbon ayak izi göz önünde bulundurulmalıdır.
Doğru nakliye yöntemi ve Incoterms seçimi, dış ticaret operasyonlarının verimliliğini ve karlılığını doğrudan etkiler. Her bir ticari işlem için koşulların dikkatle değerlendirilmesi ve en uygun kombinasyonun belirlenmesi büyük önem taşımaktadır.